Religieus erfgoed Menslievende zorg

Religieuzen hebben aan de bakermat gestaan van onze gezondheidszorg. Dit deden zij vanuit de overtuiging dat de mens ertoe doet, met respect voor het leven en voor verbondenheid tussen zorgverlener en zorgvrager. Dit project biedt zorgverleners van nu handvatten om deze waarden ook nu nog in hun werk te kunnen vormgeven.

Achtergrondinformatie

Download hier het persbericht.

Het werk van de religieuzen in Nederland is van onschatbare waarde voor de gezondheidszorg van Nederland. Dankzij de inzet van vele zusters en broeders zijn onder meer vele ziekenhuizen, verpleeghuizen en opleidingen gestart. Minstens 65% van de ziekenhuizen heeft een religieuze oorsprong. Toch is deze kennis van onze geschiedenis bij velen die in de zorg en welzijn werkzaam zijn hoegenaamd onbekend. Dat is een gemis, omdat zorg- en hulpverleners meer dan ooit behoefte hebben aan inspiratie om hun werk met bezieling te kunnen doen en hun werk te kunnen volhouden. In de huidige tijd wordt de zorg grotendeels ingekleurd door technische handelingen en efficiëntie, waardoor de inspiratie van zorgverleners niet de erkenning en waardering krijgt die zij verdienen. Juist deze inspiratie is van wezenlijk belang om menswaardige zorg te verlenen. Het is de motor waarop de zorg draait en waaruit de zorg ooit ontstaan is. Het immaterieel erfgoed van de religieuzen is een belangrijke sleutel voor het aanboren van krachtbronnen in zorg- en hulpverleners om er te zijn voor de ander en nabij te zijn.

Religieuze ordes en congregaties

Verschillende religieuze ordes en congregaties hebben daarom aan Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders gevraagd om middels het project Religieus Erfgoed Menslievende zorg een deel van het immateriële erfgoed van religieuzen veilig te stellen en voort te zetten. Namelijk: hun investering in de gezondheidszorg voor zieken, kwetsbare mensen en mensen met een beperking. De bekommernis van de religieuzen van nu is hun blijvende zorg voor góede zorg, dat wil zeggen ‘menslievende zorg’. Daarom willen ze investeren in de zorg van heden en toekomst. Dit project heeft vormen gevonden om de waarden die ten grondslag liggen aan de menslievende zorg van religieuzen over te dragen en toegankelijk te maken in een vorm die aansluit bij de hedendaagse zorgpraktijk, zodat ook mensen die nu werkzaam zijn in de zorg dat met ‘ziel en zin’ kunnen blijven doen. Het project bereikt een breed scala aan beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg, onder andere door:

  • Op een aantrekkelijke, eigentijdse manier informatie aan te bieden over de bijdrage die de religieuzen aan de gezondheidszorg hebben geleverd;
  • De bijdrage van de religieuzen en diaconessen aan het beroep van verpleegkundige in de canon van de geschiedenis van de verpleegkunde expliciet te maken, i.s.m. het Florence Nightingale instituut;
  • Zorgverleners van nu te inspireren om zorg te verlenen met aandacht, waardigheid en wederzijds respect;
  • Te werken aan de voortgang van de traditie van menslievende zorg door verhalen te vertellen over verleden, heden en toekomst.

Ex Caritate

De afgelopen jaren zijn er diverse pogingen ondernomen om zowel het immateriële erfgoed te borgen als ook het materiële. Zo schreven prof. dr. Annelies van Heijst en collega’s over het immateriële erfgoed het standaardwerk Ex Caritate (Uitgeverij Verloren, 2010). De auteurs beschrijven het ideaal dat duizenden zusters bezielde om hun leven in te zetten voor anderen. ‘Veel omstanders waren diep onder de indruk van de manier waarop zusters in de ziekenzorg, het onderwijs en de missie stonden. Maar hun aanpak riep ook kritiek op en hen is liefdeloosheid verweten. Het boek belicht de kerkelijke en maatschappelijke inbedding en beeldvorming in kunst en media, en gaat over kloosterlijke gebruiken, spiritualiteit en religieus idealisme. Het is de eerste integrale geschiedenis van de ruim negentig verschillende zustercongregaties in Nederland en enkele seculiere instituten.’ Zo zijn er nog meer voorbeelden te noemen van diepgravende, vooral academische en historische onderzoeken, activiteiten en uitgaven, zoals de leerstoel van prof. dr. Annelies van Heijst of het promotieonderzoek van dr. Inge van Nistelrooij. Ons Erfgoedproject borduurt voort op deze kennis, verzamelt de informatie en maakt het goed toegankelijk voor een veel grotere groep, minder hoogopgeleide zorgverleners. Zoals zorgverleners, vrijwilligers en betrokken burgers die, misschien zonder het te weten, voortbouwen op het werk waarvoor de religieuzen en diaconessen de basis hebben gelegd.

Aandacht voor de geschiedenis

Ook het behoud van het materieel erfgoed heeft de afgelopen jaren veel aandacht gekregen, misschien nog wel meer dan het behoud van te immaterieel erfgoed. Onder meer de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zet zich hiervoor in. Zij schrijven in de brochure ‘Een toekomst voor kloosters, handreiking voor het herbestemmen van kloostercomplexen’ (2013): ‘Kloosters vertellen het verhaal van onze religieuze geschiedenis.’ Nadrukkelijk voegt de Rijksdienst daaraan toe dat ‘dit verhaal pas compleet is als daar ook de geschiedenis van onder meer geletterdheid, landontginning, zorg en onderwijs bij wordt verteld.’ Deze geschiedenis is op de achtergrond geraakt. ‘Niet alleen door ontkerkelijking, maar ook doordat veel functies die oorspronkelijk door kloosterlingen werden uitgevoerd, nu door andere instanties worden vervuld: hospices, zorgaanbieders voor ouderen of mensen met een beperking, bezinningscentra, scholen en andere opleidingsinstituten. Functies die bijna naadloos aansluiten bij wat ooit vanuit het klooster werd ondernomen.’ De bewonderenswaardige inzet voor het behoud van het materiële erfgoed zal echter niet zonder meer leiden tot meer bekendheid met het werk van de religieuzen. Om een breder publiek te bereiken biedt het project tal van activiteiten om de academische en historische gegevens te vertalen naar een taal die zorgverleners van nu aanspreekt.

Activiteiten

Inspirerend tijdschrift (glossy)

Wij hebben een laagdrempelig, inspirerend tijdschrift (zorgglossy) gemaakt dat breed verspreid is onder zorgverleners. In dit tijdschrift staan o.a. artikelen over de historische achtergrond van de verpleegkunde, interviews met zusters, inspirerende opdrachten voor menslievende zorg op de plek waar je werkt, (historisch) beeldmateriaal uit het archief van de broeders en zusters, verdiepende vragen en tips. Zorgverleners worden door dit tijdschrift onderwezen en uitgedaagd tot nieuwe manieren van menslievende zorg. Voor verdieping verwijst het tijdschrift naar bestaande boeken zoals Ex Caritate en naar de kloosterdagen voor bezieling, en lezingen over het religieus erfgoed, georganiseerd vanuit het project.

Lesmateriaal voor het MBO en HBO

Lesbrieven over menslievende zorg, inspiratie om te zorgen en de geschiedenis van de verpleegkunde kunnen die docenten eenvoudig invoegen in hun bestaande lesprogramma’s. De lesmodukes zijn HIER te downloaden.

TV serie

Met de RKK hebben we een TV serie gemaakt over het immaterieel erfgoed van de religieuzen in de zorg "Bezieling in de zorg". In deze serie raken op de werkvloer steeds twee personen met elkaar in gesprek, over hun motivatie, bezieling, hun dagelijkse werkpraktijk. De ene persoon is een ‘religieuze van toen’, de ander een zorgwerker in de huidige tijd. De opzet is om een zorgwerker van nu te filmen op zijn of haar werkplek, daarna in gesprek met oudere religieuzen over hoe het er vroeger aan toe ging, om vervolgens in te zoomen op de motivatie en inspiratie van beiden om dit werk te doen. Vragen die centraal staan zijn: Hoe ging het vroeger? Hoe zag het er vroeger uit? Wat is goede zorg – vroeger en nu? Wat bezielt je om dit werk te doen? Hoe houd je het vol? Het doel van de serie is ten minste tweeledig:

  • Mensen informeren over hoe de zorg in Nederland is ontstaan, welke ontwikkeling het heeft doorgemaakt en welke waarden aan goede zorg ten grondslag liggen door de jaren heen (historisch element).
  • Mensen inspireren door de bezieling en inspiratie centraal te zetten, van de motivatie van de zusters en paters tot de zorgmedewerkers van nu.

De vierdelige serie is uitgezonden op in september 2015, 16.30 op NPO2. U kunt de afleveringen hier bekijken.

Aflevering 1, 1 september 2015: De zusters van liefde en het St. Elisabeth Ziekenhuis in Tilburg

Aflevering 2, 8 september 2015: Congregatie van 'De Voorzienigheid' en Lycklame Stins in Wolvega

Aflevering 3, 15 september 2015: 'De Juliaantjes' en de thuiszorg

Aflevering 4, 22 september 2015: Congregatie van de Goddelijke Voorzienigheid en Dichterbij

Van deze TV-serie is een prachtige DVD verschenen. Die kunt u voor € 5,00 bestellen door een mail te sturen aan: info@relief.nl.

Social media

Wij communiceren over deze projecten via een website, digitale nieuwsbrief en social media zoals twitter, linkedin, YouTube en facebook. Door allerlei initiatieven aan elkaar te koppelen, bereiken we daardoor "een olievlekwerking" ten aanzien van menslievende zorg. Ons project is geen doel op zich, immaterieel Religieus Erfgoed bewaren en doorgeven is de belangrijkste missie.

Project religieus erfgoed menslievende zorg in de media

Projectleider is Marije Vermaas (Reliëf). Wilt u op de hoogte blijven of met uw congregatie meedoen aan het project, mail dan naar mvermaas@relief.nl

Deelnemende congregaties en ordes

  • Broeders van St. Joannes de Deo
  • Zusters van de Heilige Juliana van Falconieri
  • Zusters Franciscanessen van Heythuysen
  • Orde der Camilianen
  • Zusters van 'de Voorzienigheid'
  • Congregatie van de Heilige Geest
  • Zusters Franciscanessen Alverna Aerdenhout
  • Zusters Franciscanessen van Veghel
  • Broeders van O.L.V. van Lourdes
  • Zusters Franciscanessen van Charitas
  • Zusters van Liefde in Tilburg
  • Congregatie van de Dochters van Maria en Joseph
  • Zusters van Julie Postel
  • Zusters van Jezus en Maria

Commissie van Toezicht

  • Zuster Riet Hendriksen
  • Pater Paul Schreur
  • Willem Brok
  • Theo van den Boer
  • Antoon van der Steen

Raad van Advies

  • drs. Lieke Tuyp
  • dr. Inge van Nistelrooij
  • drs. Michael Kolen
  • dr. Madeleine Timmermann